Danh Từ Phái Sinh (Derivative Nouns): Tiền Tố, Hậu Tố Phổ Biến

Hệ thống danh từ phái sinh đóng vai trò cốt lõi trong việc hình thành cấu trúc từ vựng tiếng Anh. Việc nắm bắt quy luật biến đổi từ loại, thông qua sự kết hợp giữa từ gốc với tiền tố và hậu tố, giúp người học đọc hiểu văn bản hiệu quả. Bạn hãy cùng Sáng Tạo Xanh đọc bài viết dưới đây để phân tích các quy tắc nền tảng này.

Danh từ phái sinh là gì trong tiếng Anh?

Danh từ phái sinh là những danh từ được tạo ra bằng cách thêm tiền tố hoặc hậu tố vào một từ gốc, thường là động từ hoặc tính từ. Đây là một trong những phương thức tạo từ phổ biến nhất trong tiếng Anh, giúp mở rộng vốn từ vựng một cách có hệ thống. 

Ví dụ: 

• Từ động từ "teach" (dạy), thêm hậu tố "-er" tạo ra "teacher" (giáo viên). 

• Từ tính từ "happy" (hạnh phúc), thêm hậu tố "-ness" tạo ra "happiness" (sự hạnh phúc).

Hiểu được cơ chế này giúp người học không cần nhớ từng từ riêng lẻ mà có thể suy luận nghĩa của hàng trăm từ mới chỉ dựa vào gốc từ và các phụ tố đã biết. Đó là lý do tại sao danh từ phái sinh được xem là nền tảng quan trọng trong việc học tiếng Anh.

Hình ảnh tóm tắt khái niệm và các thành phần cấu tạo nên danh từ phái sinh

Cách thành lập danh từ phái sinh phổ biến nhất

Cách thành lập là kết hợp một gốc từ với các thành tố phụ trợ. Bạn có thể chọn một trong hai hướng chính trong việc hình thành loại danh từ này mà người học cần lưu ý kỹ.

Biến đổi từ động từ sang danh từ phái sinh

Động từ là nguồn gốc tạo ra danh từ phái sinh nhiều nhất trong tiếng Anh. Có hai cách chính để chuyển đổi:

Thêm hậu tố vào động từ: Đây là cách phổ biến nhất. Hậu tố được gắn vào cuối động từ, đôi khi kèm theo thay đổi chính tả nhỏ.

Thay đổi cấu trúc gốc: Một số trường hợp không chỉ đơn giản là thêm hậu tố mà còn có sự thay đổi âm tiết. Ví dụ: "decide" thành "decision", "describe" thành "description". Sự biến đổi này thường xuất hiện khi động từ kết thúc bằng "-de" hoặc "-be".

Khi luyện tập, người học nên chú ý đến cả hai khía cạnh: hình thức chính tả và phát âm. Nhận biết danh từ phái sinh qua cách phát âm trọng âm cũng là một kỹ năng hữu ích, bởi vì trọng âm thường dịch chuyển khi từ chuyển sang dạng danh từ.

Chuyển đổi tính từ thành danh từ phái sinh

Tính từ cũng là nguồn nguyên liệu dồi dào để tạo danh từ phái sinh. Quá trình chuyển đổi này thường diễn ra theo một trong hai hướng chính.

Hướng thứ nhất là thêm hậu tố "-ness" cho các tính từ thông thường, đặc biệt là tính từ kết thúc bằng phụ âm hoặc "-y":

• dark → darkness (bóng tối)

• kind → kindness (lòng tốt)

• happy → happiness (hạnh phúc) — lưu ý đổi "y" thành "i"

• lazy → laziness (sự lười biếng)

Hướng thứ hai là dùng hậu tố "-ity" cho các tính từ có nguồn gốc Latin hoặc French, thường là những từ dài hơn:

• creative → creativity (tính sáng tạo)

• active → activity (hoạt động)

• productive → productivity (năng suất)

• sensitive → sensitivity (sự nhạy cảm)

Điểm cần lưu ý là "-ness" thường ghép với tính từ ngắn gốc Anglo-Saxon, trong khi "-ity" đi kèm với tính từ gốc Latin. Nắm được quy tắc này giúp người học lựa chọn hậu tố đúng mà không cần tra từ điển mỗi lần.

Tóm tắt các cách thành lập danh từ phái sinh thông dụng và dễ nhớ nhất

Các hậu tố phổ biến tạo danh từ phái sinh

Các Hậu tố phổ biến tạo danh từ phái sinh thường nằm ở cuối từ gốc và đóng vai trò thay đổi chức năng ngữ pháp. Tùy vào mục đích sử dụng, các hậu tố này được chia thành nhiều nhóm chức năng khác nhau.

Chỉ người/vật thực hiện hành động (-er, -or, -ist, -ant, -ee)

Nhóm hậu tố này tạo ra danh từ phái sinh chỉ người hoặc vật liên quan đến một hành động hay lĩnh vực cụ thể. Mỗi hậu tố mang sắc thái riêng biệt.

-er / -or: Cả hai đều chỉ người thực hiện hành động, nhưng "-or" thường xuất hiện với động từ gốc Latin.

• write → writer (nhà văn)

• drive → driver (tài xế)

• direct → director (giám đốc)

• invent → inventor (nhà phát minh)

-ist: Chỉ người theo đuổi một lĩnh vực chuyên môn, nghề nghiệp hoặc chủ nghĩa.

• piano → pianist (nghệ sĩ piano)

• journal → journalist (nhà báo)

• science → scientist (nhà khoa học)

-ant / -ent: Chỉ người đang thực hiện hoặc tham gia một hoạt động.

• assist → assistant (trợ lý)

• study → student (học sinh)

• reside → resident (cư dân)

-ee: Hậu tố này chỉ người nhận tác động của hành động, tức là đối tượng bị tác động thay vì chủ thể.

• employ → employee (nhân viên — người được tuyển dụng)

• train → trainee (học viên — người được đào tạo)

• interview → interviewee (người được phỏng vấn)

Phân biệt "-er" và "-ee" là một điểm thường gây nhầm lẫn: "employer" là người thuê, còn "employee" là người được thuê.

Chỉ trạng thái, phẩm chất, sự việc (-tion, -sion, -ment, -ness, -ity)

Nhóm hậu tố này tạo ra danh từ phái sinh trừu tượng, dùng để diễn đạt khái niệm, trạng thái hoặc quá trình.

-tion / -sion: Hai hậu tố phổ biến nhất trong tiếng Anh học thuật và văn viết.

• educate → education (giáo dục)

• communicate → communication (giao tiếp)

• discuss → discussion (cuộc thảo luận)

• decide → decision (quyết định)

Quy tắc chọn "-tion" hay "-sion": nếu động từ kết thúc bằng "-ss" hoặc "-d", thường dùng "-sion"; các trường hợp còn lại phần lớn dùng "-tion".

-ment: Hậu tố này thường kết hợp trực tiếp với động từ mà không cần thay đổi chính tả.

• achieve → achievement (thành tựu)

• manage → management (quản lý)

• govern → government (chính phủ)

• improve → improvement (sự cải tiến)

-ness và -ity đã được trình bày ở phần chuyển đổi từ tính từ. Điều quan trọng cần nhớ là cả hai nhóm hậu tố này đều tạo ra danh từ phái sinh trừu tượng, không chỉ người hay vật cụ thể.

Chỉ hành động/cụm từ (-ing, -al)

-ing: Khi thêm "-ing" vào động từ và dùng như danh từ, ta có dạng danh từ phái sinh được gọi là "gerund".

• swim → swimming (bơi lội)

• run → running (chạy bộ)

• read → reading (đọc sách)

• program → programming (lập trình)

Gerund thường đứng đầu câu hoặc sau giới từ. Ví dụ: "Swimming is healthy" hay "She is good at cooking."

-al: Hậu tố này thường kết hợp với động từ để tạo danh từ chỉ hành động hoặc sự kiện.

• arrive → arrival (sự đến nơi)

• deny → denial (sự phủ nhận)

• approve → approval (sự chấp thuận)

• propose → proposal (đề xuất)

Một số từ với "-al" có thể vừa là danh từ vừa là tính từ tùy ngữ cảnh, nên người học cần xem xét vị trí của từ trong câu để xác định chức năng.

Bảng tổng hợp các nhóm hậu tố tạo danh từ phái sinh thường gặp

Các tiền tố phổ biến tạo danh từ phái sinh

Khác với hậu tố, tiền tố thường không làm thay đổi loại từ nhưng lại thay đổi hoàn toàn ý nghĩa. Tiền tố giúp bổ sung các ý nghĩa về phủ định, quy mô, thời gian hoặc vị trí cho danh từ.

Tiền tố phủ định (mis-, un-, dis-)

Tiền tố phủ định thêm vào đầu danh từ để tạo nghĩa đối lập hoặc phủ định. Đây là cách tạo danh từ phái sinh hiệu quả vì không thay đổi loại từ, chỉ thay đổi nghĩa.

mis-: Mang nghĩa "sai, nhầm, không đúng".

• understanding → misunderstanding (sự hiểu lầm)

• management → mismanagement (quản lý kém)

• trust → mistrust (sự mất tin tưởng)

• fortune → misfortune (rủi ro, bất hạnh)

un-: Thêm nghĩa "không, thiếu" vào danh từ gốc.

• certainty → uncertainty (sự không chắc chắn)

• employment → unemployment (nạn thất nghiệp)

• awareness → unawareness (sự thiếu nhận thức)

dis-: Mang nghĩa "thiếu, không có, đối lập".

• agreement → disagreement (sự bất đồng)

• order → disorder (sự lộn xộn)

• advantage → disadvantage (bất lợi)

• honesty → dishonesty (sự không trung thực)

Phân biệt "un-" và "dis-": "un-" thường dùng với danh từ gốc Anglo-Saxon, trong khi "dis-" phổ biến hơn với danh từ gốc Latin. Dù vậy, nhiều trường hợp cần học thuộc vì không có quy tắc tuyệt đối.

Tiền tố quy mô/thời gian (sub-, pre-, post-)

Nhóm tiền tố này không phủ định mà bổ sung thông tin về vị trí, cấp độ hoặc thứ tự thời gian của danh từ.

sub-: Mang nghĩa "dưới, cấp dưới, bộ phận nhỏ hơn".

• way → subway (tàu điện ngầm)

• culture → subculture (tiểu văn hóa)

• title → subtitle (phụ đề)

• section → subsection (tiểu mục)

pre-: Mang nghĩa "trước" về mặt thời gian hoặc thứ tự.

• school → preschool (trường mầm non)

• caution → precaution (biện pháp phòng ngừa)

• view → preview (xem trước)

• condition → precondition (điều kiện tiên quyết)

post-: Đối lập với "pre-", mang nghĩa "sau".

• war → postwar (thời hậu chiến)

• graduate → postgraduate (sau đại học)

• production → postproduction (hậu kỳ sản xuất)

Tiền tố "pre-" và "post-" thường xuất hiện song song nhau trong cùng một lĩnh vực. Ví dụ trong điện ảnh: "preproduction" (tiền kỳ) và "postproduction" (hậu kỳ). Nhận ra cặp đôi này giúp người học ghi nhớ từ vựng theo nhóm, tiết kiệm công sức học tập.

Các nhóm tiền tố phổ biến tạo danh từ phái sinh bạn cần ghi nhớ

Bài tập thực hành danh từ phái sinh có đáp án chi tiết

Dưới đây là các bài tập được thiết kế theo từng cấp độ, giúp người học kiểm tra khả năng nhận biết và vận dụng danh từ phái sinh trong tiếng Anh.

Bài tập 1: Chuyển đổi sang danh từ phái sinh

Thêm hậu tố phù hợp để tạo danh từ từ các từ sau:

1. happy (tính từ) → ___

2. communicate (động từ) → ___

3. employ (động từ) → ___ (người được thuê)

4. dark (tính từ) → ___

5. manage (động từ) → ___

6. arrive (động từ) → ___

7. active (tính từ) → ___

8. direct (động từ) → ___ (người chỉ đạo)

Đáp án bài tập 1:

1. happiness (-ness)

2. communication (-tion)

3. employee (-ee)

4. darkness (-ness)

5. management (-ment)

6. arrival (-al)

7. activity (-ity)

8. director (-or)

Bài tập 2: Chọn tiền tố đúng

Điền "mis-", "dis-", "sub-", "pre-" hoặc "post-" vào chỗ trống:

1. ___ + agreement = sự bất đồng

2. ___ + understanding = sự hiểu lầm

3. ___ + graduate = sau đại học

4. ___ + culture = tiểu văn hóa

5. ___ + caution = biện pháp phòng ngừa

Đáp án bài tập 2:

1. dis- → disagreement

2. mis- → misunderstanding

3. post- → postgraduate

4. sub- → subculture

5. pre- → precaution

Bài tập 3: Điền danh từ phái sinh vào câu

Dùng dạng danh từ phái sinh thích hợp của từ trong ngoặc để hoàn thành câu:

1. Her ___ in mathematics helped her get a scholarship. (achieve)

2. The company faced a crisis due to poor ___. (manage)

3. There was a lot of ___ about the new policy. (confuse)

4. He works as a ___ for a local newspaper. (journal)

5. The ___ of the project was delayed by bad weather. (complete)

Đáp án bài tập 3:

1. achievement

2. management

3. confusion

4. journalist

5. completion

Bài tập 4: Phân loại theo nhóm hậu tố

Hãy xếp các danh từ phái sinh sau vào đúng nhóm hậu tố tạo thành chúng:

Danh sách: teacher, discussion, darkness, pianist, arrival, creativity, employee, improvement, swimming, subculture

Quá trình ghi nhớ danh từ phái sinh đòi hỏi sự rèn luyện thông qua các dạng bài tập cấu tạo từ thực tế. Kỹ năng phân tích quy luật của hậu tố và tiền tố sẽ củng cố nền tảng ngữ pháp tiếng Anh toàn diện. Trung tâm Sáng Tạo Xanh hiện xây dựng lộ trình rèn luyện ngôn ngữ thiết kế riêng cho từng học viên. Hãy đăng ký khóa học tiếng Anh tại Sáng Tạo Xanh để hoàn thiện hệ thống từ vựng bài bản.